Bisedoi për gazetën “Shëndet+”: Denisa Canameti
Sipas Organizatës Botërore të Shëndetësisë, gati 420 milionë njerëz në të gjithë botën vuajnë nga diabeti dhe mbi 3.7 milionë njerëz vdesin çdo vit nga kjo sëmundje. Në Shqipëri sot shifra e të diagnostikuarve me diabet ka arritur në 75.000, thotë doktor Florian Toti, endokrinolog në Departamentin e Endokrinologjisë në QSUT, në një intervistë për gazetën “Shëndet+”.
Mjeku flet gjatë për problemet që ka vendi ynë në qasjen ndaj kësaj sëmundjeje, duke nisur që nga mungesat e ageve për insulinë, mungesa e përgatitjes së mjekëve të familjes për ndjekjen e sëmundjes, mungesa e strategjisë shtetërore dhe deri te mosedukimi i pacientëve për sëmundjen.
Doktor, cili është problemi kryesor kur flitet për diabetin?
Çdo gjë është problem kur bëhet fjalë për diabetin. Madje, në Urgjencën e QSUT-së ka mungesa edhe në aget për insulinë. Sa herë që kam qenë roje, kam çuar age insuline atje. Urgjenca duhet të ketë age më shumë sesa kemi ne në pavion. Kur urgjenca nuk ka age insuline, është njësoj si të thuash që urgjenca nuk ka shiringa. Duhet minimalisht të ketë age për çdo të sëmurë. Edhe në pavion duhet të jetë e njëjta gjë. Në fakt, këtu përdoret një penë për disa të sëmurë dhe ndërrohet vetëm agia. Sigurisht, agia ndërrohet çdo herë.
Një penë për disa të sëmurë? Ka ndonjë rrezik?
Nuk është se ka studime, por ekziston një mundësi infektimi e insulinës. Nëse infektohet insulina, mund të ketë probleme për të sëmurët e tjerë. Por thashë, kjo ndodh rrallë.
Sistemi i referimit është ngritur shpesh si problem. Një pacient diabetik do të vuajë nga kjo sëmundje gjithë jetën. Ndërkohë që është i detyruar që çdo 6 muaj të ndjekë një sërë procedurash për të marrë ilaçet. A është normale? Pse duhet që një pacient kronik të ndjekë një cikël të tërë për disa vula? Apo nuk është thjesht çështje vulash?
Sikur ky sistem referimi të mos ishte thjesht proces burokratik, atëherë do të ishte kryevepër. Pra, që ne vërtet të përfitonim nga ky konsultim çdo 6 muaj që vjen i sëmuri për të modifikuar terapinë, do të ishte gjëja më fantastike. Dhe këtë bën bota. Pra, jashtë, në botë, nuk vjen i sëmuri dhe ti vetëm i plotëson letrën, siç ndodh rëndom këtu. Në këtë çështje ka dy gjëra që janë shumë të rëndësishme:
E para, i sëmuri duhet të vijë me dy gisht letër (siç ndodh tek ne), por duhet të të vijë me ekzaminime të plotësuara, që është minimalja që duhet bërë. Ose në rastin më të mirë, të sëmurin e ke të futur në sistem, që në çdo qoshe të vendit ti futesh dhe shikon dosjen, shikon ekzaminimet e të sëmurit dhe bën modifikimin në varësi të përgjigjes së ekzaminimeve që ka ky i sëmurë. Gjë të cilën ne nuk e kemi. Që të ketë një dosje i sëmuri në të gjithë Shqipërinë, duhet ta harrojmë të paktën dhe për nja 10 vjet. Pra, atë që quhet regjistri kombëtar, që të sëmurët të jenë të regjistruar. Veç kësaj, të sëmurët vijnë në QSUT pa ekzaminime fare. Këtë pacientët mund ta zgjidhin në poliklinikën e tyre dhe, kur të vijnë te mjeku për konsultë, të vijnë të plotësuar me ekzaminime.
Këtu vjen edhe pjesa e dytë: Sot pothuajse në asnjë vend të botës perëndimore nuk përdoret si kriter glicemia esëll, që përdoret akoma si tregues në Shqipëri. Sot përdoret hemoglobina e glukozuar, e cila është mesatarja e sheqerit të tre muajve të fundit. Dhe kjo hemoglobinë e glukozuar duhet të jetë e standardizuar, pra, të matet njëlloj si në Shkodër, si në Tiranë, si në Fier etj. Gjë e cila mungon.
Dhe kthehemi sërish te pyetja juaj: si mund ta ndjekësh një të sëmurë që të vjen pa dokumentacion të plotë, pa ekzaminime të plotësuara dhe kur këto ekzaminime, edhe kur bëhen, nuk janë të standardizuara?!
Nëse duam të vëmë rregulla, duhet t’i ofrojmë disa shërbime këtij të sëmuri.
Pra, nëse ti i thua pacientit që çdo 6 muaj do të shkosh te specialisti, a ia ofron mundësinë që çdo 6 muaj të bëjë bilancin?
Çdo mjek familjeje ka një numër të caktuar pacientësh: 2000-3000 persona, nga të cilët jo të gjithë janë të sëmurë. Por me sa di, çdo mjek familjeje ka rreth 100-150 pacient me diabet që, po ta përkthejmë në shifra, i bie që çdo ditë të shohë 6 të sëmurë me diabet. Pra, mjeku mund ta realizojë këtë nëse e organizon kohën dhe ndjekjen e të sëmurëve me pak kujdes.
Thatë se mungon strategjia kombëtare për diabetin…
Kur flitet për strategji kombëtare për diabetin, nuk flitet thjesht hajde të mjekojmë diabetin. Jo, flitet për parandalimin e diabetit. Duhet një strategji kombëtare që të përfshijë Ministrinë e Arsimit, sepse duhet filluar edukimi për parandalimin e diabetit që në fëmijëri.
Kërkon një bashkëpunim me Agjencinë e Ushqimit, që të gjitha ushqimet të jenë të shenjuara, sa kalori kanë, sa vlera ushqimore kanë, sa karbohidrate kanë, dhe në shumë vende të botës ka filluar taksimi. Siç taksohet duhani, taksohen edhe ushqimet jo të shëndetshme.
Gjithashtu, kërkohet një bashkëpunim shumë i mirë me median. Dhe kjo nuk është një gjë që bëhet sot për nesër. As nuk mjafton vetëm dëshira e mirë. Dëshirën mund ta kesh, fondet mund t’i kesh dhe t’i gjesh, por duhet të gjesh njerëzit që vërtet duan të merren me këtë punë. Ky është problemi më i madh në Shqipëri. Asnjëherë nuk janë marrë profesionistët e vërtetë me gjërat.
Rimbursimi i fishave. A është ky vërtet ‘kali i betejës’ për pacientët me diabet dhe për shoqatat që i përfaqësojnë?
Rimbursimi i fishave është një gjë shumë e rëndësishme, por jo e domosdoshme. Rimbursimi i fishave nuk do të na i zgjidhë të gjitha gjërat. Deri përpara vitit 2000 në Shqipëri kishte vetëm shiringa dhe pena insuline. U futën penat e insulinës, sepse janë shumë komode, dozimi është më i mirë dhe pretendohej se do të kishim një ekuilibër më të mirë të diabetit. Por kjo vërtetoi ndonjë gjë.
Në vitin 2005 kur kemi bërë studimin, pra që në Shqipëri përdoreshin vetëm penat e insulinës, hemoglobina e glukozuar mesatare ishte 9.1. Pra, tregon që ne nuk kishim ndonjë ekuilibër të mirë të diabetit. Në 2015-n kemi bërë një anketë me pacientët tanë, hemoglobina e glukozuar ishte 8.6. Pra, për 10 vjet fituam vetëm 0.5%.
Ne kemi bërë dhe studime ku ua kemi dhënë fijet falas të sëmurëve me diabet dhe një pjesë e tyre kanë përfituar, kanë pasur një ekuilibër më të mirë të diabetit. Gjithsesi, t’i japësh thjesht fijet të sëmurit nuk do të thotë automatikisht që e rregullove diabetin. Kjo duhet shoqëruar me një edukim të të sëmurit, që pacienti të dijë të menaxhojë sëmundjen e tij, jo thjesht të masë gliceminë dhe të thotë më doli 400 dhe të bëjë të njëjtën dozë insuline sikur e ka 100. Në këtë mënyrë nuk do të kemi arritur asgjë.
Do të isha shumë dakord t’u rimbursohen fijet personave me diabet, me një kusht që të vërtetojë që këta të sëmurë, pas rimbursimit të fijeve, të kenë një ekulibër më të mirë të diabetit. Sepse nëse ne i japim fijet dhe ekuilibri i diabetit ngelet po njëlloj, vetëm rritëm koston e diabetit, por nuk sollëm ndonjë përmirësim. Përmirësuam deri diku cilësinë e jetës, por çdo produkt që futet në qarkullim, duhet të ketë dhe një efikasitet dhe një raport kosto-efikasitet.
Diabeti në vitin 2015 ishte sëmundja më e kushtueshme për Fondin. Çfarë tregon kjo?
Që diabeti po shtohet. Diabeti po kushton përherë e më tepër. Nga ana tjetër, nuk kemi një përmirësim të ekuilibrit të diabetit dhe, po ta shikosh, edhe në listën e medikamenteve nuk ka sjellë ndonjë ndryshim shumë të madh apo një shtim të gamës së produkteve për diabetin.
Atëherë, një sëmundje po na harxhon më tepër dhe ne nuk po bëjmë gjë për ta mjekuar më mirë. Dhe nuk po bëjmë gjë për ta parandaluar.
Pjesa e fijeve, pjesa e insulinave analoge janë shumë të rëndësishme. Por janë si armët që, po nuk pate ushtarë dhe po nuk pate ushtarë që nuk dinë të qëllojnë, thjesht do të të harxhojnë fishekët kot. Sigurisht, nuk jam kundër rimbursimit. Unë jam për rimbursim për të gjitha produktet,madje jam edhe për liberalizimin, që të mos ketë kufizim as në dozën e insulinës, as në llojin e insulinës. Por, gjithmonë të përkthyer në efikasitet. Sepse ne po kërkojmë modernizim të trajtimit, por nuk kemi personelin mjekësor të trajnuar siç duhet, nuk kemi personat me diabet (një pjesë të mirë të tyre), të edukuar siç duhet.
Jam i bindur që edhe rimbursimi i fijeve do të bëhet. Dhe do të trumbetohet si sukses për qeverinë dhe shoqatat e pacientëve. Por, në fund do të kthehet në një bumerang që do të rrisin koston dhe, po u hoqën nga rimbursimi pas 5 vjetësh, do të jetë jashtëzakonisht e vështirë.
Pra, nuk duhet të luftohet thjesht për rimbursimin e fijeve, duhet të luftohet shumë për sigurimin e edukimit të personave me diabet. Në shumë vende të botës edukimi i personave me diabet rimbursohet njësoj si medikamentet. Ka persona që merren me këtë gjë.
Dhe kur flasim për strategji kombëtare, përfshihen të gjitha këto elemente.
Pjesa e fijeve është vetëm një element që mund të paraqitet si sukses dhe është sukses, por për mua nuk është ajo gjëja më kryesore. Po të isha unë, do të rimbursoja fijet për fëmijët me diabet deri në moshën 15-18 vjeç. Sepse ata vërtet e kanë të domosdoshme, pasi niveli i vlerave të glicemisë së tyre ndryshon në moment. Një person 80 vjeç nuk ka nevojë që ta masë çdo sekondë diabetin. Një i sëmurë që trajtohet me dietë, nuk ka nevojë që ta masë sheqerin çdo sekondë ose çdo ditë. Një pacient që ka hemoglobinën e glukozuar 6.5 dhe është në rregull me trajtimin, nuk ka nevojë që ta masë gliceminë ditë për ditë nga 3-4 herë në ditë.
E njëjta gjë është edhe me aget e insulinës, të cilave pak njerëz u kushtojnë vëmendje dhe rëndësi. Por që ka po aq rëndësi sa matja e glicemisë. Sepse nëse agia e glicemisë është shtrembëruar ose është bllokuar, ti e ngul dhe mendon që po bën insulinë, por në fakt nuk po bën insulinë. Në fund çfarë do të sjellë kjo? Përkeqësim të diabetit.
Rast
Kam një paciente me diabet, 55-vjeçare, pa asnjë ndërlikim nga diabeti qëi ka filluar që 5 vjeç. Ky person i ka provuar të gjitha. Ato shiringat të cilat ziheshin dhe ishin ato aget e gjata që injektohej insulina, ka provuar insulinat e derrit dhe të viçit që injektoheshin me shiringë. Ka provuar ta masë gliceminë me ato fijet që priheshin në 3 ose në 5, sepse aq ishin mundësitë. Sot nuk ka asnjë komplikacion. Ky njeri nuk ka asnjë komplikacion sepse ka bërë kujdes vazhdimisht për diabetin. Edhe kur nuk e kishte mundësinë që ta maste gliceminë. Gjej rastin ta përshëndes Shpresën, që është një shembull që duhet ndjekur dhe që tregon që nuk janë mjetet, por janë njerëzit.
Sigurisht që duhet t’i ndihmojmë me mjete, por jo që të na kthehet mjeti në qëllim primar. Jam i bindur që vitin që vjen, fijet do të futen me rimbursim. Por, a do të sjellë një përmirësim të diabetit futjen në rimbursim i fishave? Për këtë nuk jam i sigurt.
Ashtu siç e kemi parë që edhe futja e insulinave analoge nuk është përkthyer në shifra të mira. Ka përmirësim të situatës. Por a ka ardhur ky përmirësim nga përdorimi i këtyre insulinave apo sepse njerëzit janë bërë më të ndërgjegjshëm në kujdesin ndaj diabetit? Këtë nuk e dimë.
Ne themi që e ka meritën insulina. Unë them tjetrën, që njerëzit i kushtojnë aq shumë rëndësi diabetit dhe shëndetit, sepse e dinë që shëndeti nuk blihet me para.
Në rrethe mungojnë specialistët për ndjekjen e pacientëve me diabet
Për fat të keq në shumë rrethe mungojnë specialistët: okulisti, neurologu, të cilët të sigurojnë ndjekjen e pacientëve me diabet. Mungojnë thuajse në gjithë Shqipërinë angiologë, të cilët shohin gjendjen e enëve të gjakut. Një pjesë e madhe e pacientëve që jetojnë në rrethe dhe zona të largëta nuk ndiqen siç duhet. Kemi pacientë me diabet që kanë vite që nuk e kanë bërë hemoglobinën e glukozuar, e cila duhet bërë të paktën çdo 3-4 muaj. Kemi pacientë që për herë të parë pas 5 viteve bëjnë një vizitë të okulisti dhe plot raste të tilla.
Pikërisht ajo që unë thashë dhe ngul këmbë: strategjia kombëtare, regjistri kombëtar, udhëzuesi kombëtar për diabetin janë ata që duhet që të jenë fanarët tanë drejtues se çfarë duhet të bëjmë , kur duhet t’i bëjmë dhe sa duhet të bëjmë.
Mjekët e familjes, burokratë dhe të papërgatitur
Mjekët e familjes janë kthyer në burokratë. Vërtet nuk iu del koha që ta shikojnë të sëmurin, të kujdesen për të sëmurin dhe të merren me problematikat e të sëmurit. Nuk di sa prej tyre bëjnë vërtet matjen e tensionit arterial në çdo vizitë, sa prej tyre e bëjnë të paktën një herë në muaj peshimin e të sëmurit dhe të mos flasim për konsultimin e glicemive.
Nga ana tjetër, veç kohës fizike të paktë që kanë në dispozicion për t’u marrë me pacientin, mjekët e familjes për vetë sistemin arsimor që ne kemi, që kur janë studentë mësohen që të mos jenë të pavarur. Ata mbeten peng dhe të varur nga mjeku specialist. Nuk janë as të përgatitur, as nuk përgatiten që të jenë në gjendje të marrin vërtet frenat e ndjekjes së të sëmurit.
70% e të sëmurëve me diabet në Evropën Perëndimore ndiqen nga mjeku i familjes. Në Shqipëri teorikisht ndiqen nga mjeku i familjes, por në fakt mjeku i familjes nuk merr përsipër asnjë modifikim doze. Nuk di ndonjë mjek familjeje që me nismën e tij t’i ketë filluar një të sëmuri insulinën. Për çdo gjë ia përcjellin pacientin mjekut specialist. Kjo tregon mungesë sigurie, por dhe mungesë aftësish.
Mos ndoshta është mungesë kompetence?
Mjeku i familjes protokollet i ka, të drejtën e ka. E bën apo nuk e bën, është tjetër gjë. Kur ne bëjmë trajnimet me mjekët e familjes dhe pyes se sa prej tyre kanë injektuar insulinë, zakonisht janë më pak se 20% e pjesëmarrësve që i kanë injektuar vetë insulinë një të sëmuri. Mjeku i familjes nuk di se si bëhet kjo punë. Për këtë edhe ne organizojmë seminare, trajnime.
Ka ardhur koha që për diabetin të ketë një strategji kombëtare. Koha ka kaluar, jemi shumë mbrapa. Kur bëmë një studim në 2005-n, kishim 30.000 pacientë me diabet të regjistruar në Shqipëri. Sot shifra ka vajtuar 75.000. Pra, për 10 vjet kemi 2 herë e gjysmë më shumë pacientë. Ndërkohë që nuk është shtuar numri i mjekëve. Pra çdo mjeku i bien 2.5 herë më shumë pacientë se këtu e 10 vjet më parë.
A janë të përgatitur mjekët për ta përballuar këtë shifër?
Nuk janë të përgatitur. Nuk janë të përgatitur, sepse ne kemi një sistem arsimor dhe shëndetësor të këtillë që nuk i përgatisim praktikisht këta mjekë që të përballen me të sëmurin. Disa gjëra mësohen që në Fakultetin e Mjekësisë. Dhe nëse nuk mësohen në shkollë, bëhen seminare trajnuese dhe edukuese për mjekun e familjes. Ne i pajisim me njohuri. Por vetëm me njohuri teorike. Edhe në trajnimet që Shoqata e Diabetit bën, një pjesë e mirë vjen për kreditet, dhe jo për mësuar. Edhe ky trajnim që ne bëjmë, nuk është aq cilësor dhe dobiprurës siç do të dëshironim, as për pacientin, as për mjekun. Dhe pikërisht për këtë them që duhet që Ministria e Shëndetësisë ta marrë me seriozitet këtë pjesë.
Kam kërkuar takime me Ministrinë, kam ofruar ndihmën, bashkëpunimin, qoftë personal, qoftë të shoqatës në lidhje me këtë. Nuk kam asnjë përgjigje.
Kuptohet që ka një problem kur vjen puna të bashkëpunohet me shoqata, gjithmonë ka njëfarë stepjeje dhe rezervimi nga institucionet shtetërore.
Çfarë nënkupton fakti që “jemi mbrapa”?
Kur them që ne jemi mbrapa, do të thotë që çdo vit nga Federata Botërore e Diabetit ne na dërgohet një raport ku kërkohet:
- Shqipëria, a ka një strategji kombëtare për diabetin? Përgjigjja është Jo.
- A ka një regjistër kombëtar të të sëmurëve me diabet? Nuk e kemi!
- A ka një protokoll kombëtar për diabetin? Edhe e kemi, edhe nuk e kemi. Por ama, sa zbatohet!?
Që të zbatohen këto gjëra, nuk duhet vetëm dëshira e mirë e një njeriu, nuk duhen vetëm fonde. Duhet një bashkëpunim shumëplanësh. Kërkohet një bashkëpunim i Ministrisë së Shëndetësisë me Ministrinë e Financave që të lëvrohet fondit për këtë punë, me Fondin, që është ai që në fund të fundit paguan para për ekzaminimet, për vizitat, për medikamentet.
