E drejta për informim është e drejta e çdo qytetari për t’u njohur me informacionin publik, garantuar nga Kushtetuta dhe Ligji ‘Për të Drejtën e Informimit’. Garantimi i të drejtës së publikut për informim nxit transparencën dhe përgjegjshmërinë e autoriteteve publike dhe luan një rol të rëndësishëm në parandalimin e korrupsionit në hierarkinë shtetërore.
Institucioni i cili garanton njohjen e publikut me informacionin publik është Komisioneri për të Drejtën e Informimit dhe Mbrojtjen e të Dhënave Personale (KDIMDP). I njëjti institucion është garant i mbrojtjes së të drejtës për përpunimin e ligjshëm të të dhënave personale të çdo individi në Republikën e Shqipërisë, në respekt të të drejtave dhe lirive themelore të njeriut.
Lidhur me të drejtën e informimit, kompetencat e Zyrës së Komisionerit përmbledhin administrimin e çdo ankese në të cilën, një individ, grup individësh, subjekt i legjitimuar, pretendon se i janë shkelur të drejtat e parashikuara nga ligji. Bazuar tek ankesat, Komisioneri verifikon faktet dhe bazën ligjore të ankesës dhe u kërkon si ankuesit, ashtu edhe autoritetit publik ndaj të cilit është bërë ankesa, të paraqesin parashtrime me shkrim rreth çështjes në shqyrtim.
Njoftimi dhe konsultimi publik është pjesë e rëndësishme e veprimtarinë së punës së Komisionerit, pas miratimit të ligjit nr.146/2014 “Për njoftimin dhe konsultimin publik”. Sipas nenit 21 të këtij ligji, është parashikuar ankimi pranë Zyrës së Komisionerit për të Drejtën e Informimit dhe Mbrojtjen e të Dhënave Personale në rastet kur palët e interesuara vlerësojnë se organi publik ka cënuar të drejtën e tyre për njoftim dhe konsultim publik, sipas parashikimeve të pikës 1, të nenit 6, si dhe kur nuk janë respektuar afatet e parashikuara në nenet 15 dhe 17 të këtij ligji. Komisioneri kur arrin në përfundimin që ka shkelje të dispozitave të këtij ligji, i propozon organit publik përgjegjës marrjen e masave administrative ndaj personit/personave përgjegjës, sipas legjislacionit për shërbimin civil në fuqi.
Por sa dhe si është garantuar e drejta e publikut për informim gjatë periudhës 2016-2018. Shoqata ‘Together for Life’ ka analizuar punën e Institucioneve Kombëtare të të Drejtavetë Njeriut, ndër të cilat edhe të Komisionerit për të Drejtën e Informimit dhe Mbrojtjen e të Dhënave Personale, në kuadër të projektit “Evropa Respekton të Drejtat e Njeriut”, mbështetur nga EU.
Bazuar në raportet vjetore të Komisionerit, aksesi i qytetarëve në informacion me kërkesë, si dhe respektimi i afateve ligjore rezulton të jetë ende problem për autoritetet publike. Ankesat e mbërritura tek Komisioneri gjatë kësaj periudhe kanë qenë kryesisht për institucionet e pushtetit vendor, të cilat nuk respektojnë të drejtën për informim të subjekteve. Vendin e dytë e zenë ankesat ndaj institucioneve të pushtetit qendror.
Në vitet 2017-2018 pjesa më e madhe e ankesave janë bërë nga qytetarët, ndryshe nga vitet e mëparshme, ku dominonin ankesat nga shoqëria civile. Sipas Zyrës së Komisionerit, ky është tregues i rritjes së ndërgjegjësimi të qytetarëve për rolin e Zyrës së Komisionerit, si garantues i kësaj të drejte dhe besimit në rritje për këtë institucion.
Grafiku 1: Ankesat e menaxhuara nga KDIMDP gjatë viteve 2016, 2017, 2018. Burimi: Të dhëna nga raportet vjetore të KDIMDP.
Në vitin 2018 numri i ankesave të paraqitura në Zyrën e Komisionerit rezulton 20% më i lartë se në vitin 2016, ndërkohë që numri i ankesave të zgjidhura me ndërmjetësim mes ankuesit dhe institucionit publik është rritur me 8.
Në tagrin e tij si garantues i të drejtës për informim, Komisioneri monitoron zbatimin e ligjit nga të gjitha institucionet publike.
Grafiku 2: Kërkesa për informim drejtuar bashkive nga KDIMDP gjatë viteve 2017, 2018. Burimi: Të dhëna nga raportet vjetore të KDIMDP.[1]
[1]Për vitin 2016 nuk ka të dhëna.
Kërkesat drejtuar njësive vendore nga KDIMDP për zbatimin e parashikimeve në ligjin “Për të Drejtën e Informimit’, janë ulur me 22% gjatë vitit 2018, krahasuar me vitin 2017. Nga ana tjetër, kërkesat e refuzuara nga bashkitë gjatë 2018 janë rritur me 33% krahasuar me 2017. Ende ka një ngërç të pazgjidhur përsa i përket rritjes së nivelit të zbatueshmërisë së vendimeve të institucioneve të pavarura, ku bëjnë pjesë edhe IKDNJ, nga ana e njësive vendore, pasi ende nuk është krijuar një strukturë monitoruese dhe raportortuese, e ngjashme për nga funksioni me Mekanizmin Parlamentar të Monitorimit (MPM) të ngritur nga Kuvendi, i cili monitoron nivelin e zbatimit të vendimeve të institucioneve të pavaruara nga institucionet qendrore.
Grafiku 3: Kërkesa për informim drejtuar Ministrive nga KDIMDP gjatë viteve 2017, 2018.Burimi: Të dhëna nga raportet vjetore të KDIMDP.
Në vitin 2018 kërkesat për informim ndaj institucioneve qendrore (ministrive) janë rritur me 143% në krahasim me vitin 2017, ndërsa numri i kërkesave të refuzuara në të dy vitet është njëshifror, pra shumë i ulët, tregues i ndikimit pozitiv që ka patur ngritja MPM .
Numri i ankesave të regjistruara dhe trajtuara nga KDIMDP ndaj njësive të qeverisjes vendore është disa herë më i lartë se numri i ankesave ndaj institucioneve qendrore (23 herë më i lartë gjatë vitit 2017 dhe rreth 10 herë më i lartë në vitin 2018). Gjatë vitit 2018 njësitë vendore kanë refuzuar 5% të kërkesave të Komisionerit për informacion, ndërsa në 2017 janë refuzuar vetëm 2.6%. Ndërkohë, institucionet qendrore, ministritë, kanë refuzuar gjatë 2017 vetëm 0.7% të kërkesave, dhe 1.2% gjatë vitit 2018.
Nëse çështjet e trajtuara nga Komisioneri nuk gjejnë zgjidhje me ndërmjetësim, Komisioneri shprehet me vendime, të cilat mund të jenë në formën e rekomandimit apo sanksionit. Këto instrumente të përdorura nga institucioni i Komisionerit i njohin atij kompetencën këshilluese dhe/ apo penalizuese ndaj shkelësve të ligjit.
Grafiku 4: Vendimet e KDIMDP ndaj institucionece gjatë viteve 2016, 2017, 2018.Burimi: Të dhëna nga raportet vjetore të KDIMDP.
Gjatë vitit 2017 numri i Vendimeve të Komisionerit, në zbatim të Ligjit “Për të drejtën e informimit”, ndaj institucioneve publike është rritur me 44% krahasuar me vitin 2016 dhe me vitin 2018. Në vitin 2017 bie në sy një vendim ndaj institucionit të Presidentit të Republikës, i vetmi në tre vite për këtë institucion, ku Komisioneri urdhëron vënien në dispozicion të ankuesit të dokumentacionit të kërkuar, pasi e ka vlerësuar se ankesa është e drejtë dhe e bazuar në ligj.
Çdo subjekt ka të drejtë t’i ankimojë vendimet e Komisionerit në gjykatë. Vendimi i rrëzimit të padisë nga ana e gjykatës, nënkupton lënien në fuqi të vendimeve të Komisionerit.
Numri i vendimeve të Komisionerit, ankimuar nga subjektet ka ardhur në rritje nga viti në vit. Kështu, për vitin 2018 janë ankimuar në gjykatë 49% e vendimeve të KDIMDP, në vitin 2017 janë ankimuar 33% e vendimeve, dhe për vitin 2016 vetëm 14%. Numri i lartë i vendimeve të ankimuara për vitin 2018, mund të shpjegohet me rritjen e presionit nga ana e Kuvendit të Shqipërisë ndaj institucioneve qendrore që të marrin masa për zbatimin e vendimeve të institucioneve të pavarura. Institucionet qendrore nuk mund të ‘shprehen me heshtje’ ndaj vendimeve të IKDNJ që nuk i zbatojnë pasi janë të detyruara që ose të marrin masa për zbatimin e tyre, ose t’i ankimojnë ato në gjykatë. Dhe, vihet re që, për të justifikuar moszbatimin e vendimeve, ose për të shtyrë zbatimin e tyre, institucionet ndjekin rrugën e ankimimit.
Përsa i përket përballjes në gjykatë, vërehet se pothuaj 50% e vendimeve të Komisionerit konsiderohen të drejta dhe lihen në fuqi nga gjykata. Sipas Komisionerit përqindja e vendimeve të pranuara nga gjykata është edhe më e lartë, pasi në shumicën e rasteve kemi të pëjmë me pranimin e pjesshëm të padisë, që i referohet nivelit të sanksioneve të vendosura nga Zyra e Komisionerit dhe jo themelit të çështjes. Kjo vërehet edhe nga të dhënat e grafikut, ku për vitin 2018 nga 18 vendime të ankimuara, janë pranuar plotësisht ose pjesërisht vetëm 28% dhe pjesa tjetër ose është pushuar procesi, ose ka pasur revokim padie.
Grafiku 5: Ankimimet e subjekteve ndaj vendimarrjes e Komisionerit të pranuara / refuzuara nga gjykata. Burimi: Të dhëna nga raportet vjetore të KDIMDP.
Transparenca është një nga elementët thelbësorë për të pasur një qeverisje të mirë dhe demokratike. Ajo nënkupton ndarjen e informacionit si edhe ushtrimin e veprimtarisë së institucioneve në mënyrë të hapur me publikun, ndaj aksesi në informacionin publik duhet të garantohet për të gjithë qytetarët. Aksesi i lirë ndaj informacionit, po ashtu, luan rol kyç në parandalimin e korrupsionit, ndaj institucionet shtetërore duhet ta ofrojnë atë në kohë dhe në mënyrë të plotë për qytetarët. Zyra e Komisionerit për të Drejtën e Informimit dhe Mbrojtjen e të Dhënave Personale është garantuesi i mbrojtjes së të të drejtës së individit për të pasur akses në infromacion. Forcimi i këtij institucioni dhe institucioneve të tjera të të drejtave të njeriut, si Avokatit të Popullit dhe Komisionerit për Mbrojtjen nga Diskrminimi, është domosdoshmëri për instalimin e një qeverisjeje të drejtë dhe demokratike.
