Nga Alket Koroshi, mjek nefrolog
Çfarë është një telomer?
Telomeret janë struktura dalluese që gjenden në skajet e kromozomeve tona. Ato përbëhen nga e njëjta sekuencë e shkurtër e ADN-së e përsëritur vazhdimisht. Telomeret janë pjesë të ADN-së Dhe gjendet në skajet e secilit prej kromozomit tonë.
Çfarë bëjnë telomeret?
Telomeret shërbejnë për tre qëllime kryesore:
Ato ndihmojnë në organizimin e secilit prej 46 kromozomeve tona në bërthamë? (qendra e kontrollit) e qelizave tona.
Ata mbrojnë skajet e kromozomeve tona duke formuar një kapak, njësoj si maja plastike në lidhëset e këpucëve. Nëse telomeret nuk do të ishin aty, kromozomet tanë mund të përfundojnë duke u ngjitur në kromozome të tjera.
A lejojne ato që kromozomi të riprodhohet siç duhet gjatë ndarjes së qelizave.??
Çdo herë qe një qelizë kryen replikimin e ADN-së, kromozomet shkurtohen me rreth 25-200 baza (A, C, G ose T) për replikim.
Megjithatë, për shkak se skajet mbrohen nga telomeret, e vetmja pjesë e kromozomit që humbet është telomeri dhe ADN-ja mbetet e padëmtuar.
Pa telomeret, ADN-ja e rëndësishme do të humbiste sa herë që një qelizë ndahet (zakonisht rreth 50 deri në 70 herë). Kjo përfundimisht do të çonte në humbjen e gjeneve të tëra.
Çfarë ndodh me telomeret ndërsa plakemi?
Sa herë që një qelizë ndahet, 25-200 baza humbasin nga skajet e telomereve në çdo kromozom.
Dy faktorë kryesorë kontribuojnë në shkurtimin e telomereve gjatë ndarjes së qelizave:
“Problemi i riprodhimit të fundit” gjatë replikimit të ADN-së: Përllogaritet humbjen e rreth 20 çifteve bazë për ndarje qelizore.
Stresi oksidativ: Përllogarit humbjen e 50-100 çifteve bazë për ndarje qelizore. Sasia e stresit oksidativ në trup mendohet se ndikohet nga faktorë të stilit të jetesës si dieta, duhani dhe stresi.
Kur telomeri bëhet shumë i shkurtër, kromozomi arrin një ‘gjatësi kritike’ dhe nuk mund të përsëritet më.
Kjo ‘gjatësi kritike’ nxit qelizën të vdesë nga një proces i quajtur apoptozë, i njohur gjithashtu si vdekja e programuar e qelizave.
Përdorimi i telomereve në mjekësi
Hulumtimet mbi telomeret dhe rolin e telomerazës mund të zbulojnë informacione të vlefshme për të luftuar plakjen dhe për të luftuar kancerin. Rëndësia mjekësore e telomereve është e pasigurt.
Qelizat njerëzore të kultivuara në laborator janë vërejtur se ndalojnë ndarjen kur telomeraza çaktivizohet, sepse gjatësia e telomereve nuk ruhet pas ndarjes së qelizave.
Qelizat pastaj hyjnë në një gjendje pasiviteti të quajtur plakje. Megjithatë, pasi telomeraza të riaktivizohet, qelizat janë në gjendje të vazhdojnë të ndahen.
Nëse telomeraza mund të përdoret për të ndihmuar qelizat njerëzore të jetojnë përgjithmonë, mund të jetë gjithashtu e mundur që të prodhohen në masë qelizat për transplantim. Këto qeliza mund të ndihmojnë në trajtimin e një sërë kushtesh, nga djegiet e rënda deri te diabeti?
Telomeret dhe plakja
Modelet e minjve që u mungonte enzima telomeraza u zbulua se shfaqnin shenja të plakjes së parakohshme.
Megjithatë, nuk është e sigurt nëse shkurtimi i telomereve është përgjegjës për plakjen e njerëzve apo nëse është vetëm një shenjë e plakjes, si flokët e thinjura. Ka disa indikacione se gjatësia e telomereve është një parashikues i mirë i jetëgjatësisë.
Foshnjat e porsalindura priren të kenë telomerë që variojnë në gjatësi nga rreth 8000 deri në 13000 çifte bazë. Është vënë re se ky numër tenton të bjerë me rreth 20-40 çifte bazë çdo vit. Pra, në kohën kur dikush është 40 vjeç, ata mund të kenë humbur deri në 1600 çifte bazë nga telomeret e tyre.
Megjithatë, duke parë ne pergjithesi , shkurtimi i përgjithshëm i telomereve tona nuk është i rëndësishëm, madje edhe te njerëzit shumë të moshuar.
Qelizat që ndahen me shpejtësi, siç janë qelizat germinale, dhe qelizat staminale, janë ndër llojet e pakta të qelizave në trupin tonë që përmbajnë telomerazë aktive.
Kjo do të thotë se në këto qeliza gjatësia e telomereve ruhet apo edhe zgjatet me kalimin e kohës. Megjithatë, ka një sërë faktorësh të tjerë që kanë një efekt në gjatësinë e telomereve tona që të gjithë duhet të merren parasysh, të tilla si duhani dhe obeziteti.
Telomeret dhe kanceri
Telomeret dhe telomeraza paraqesin një numër objektivash të mundshëm për hartimin e terapive të reja të kancerit.
Qelizat e kancerit përmbajnë telomerazë aktive për t’i mundësuar ato të bëhen ‘të pavdekshme’ dhe të vazhdojnë të ndahen në mënyrë të pakontrolluar.
Kanceri është një sëmundje e karakterizuar nga ndarja e shpejtë dhe e pakontrolluar e qelizave.
Pa aktivitetin e telomerazës, këto qeliza do të bëheshin joaktive, do të ndalonin ndarjen dhe përfundimisht do të vdisnin.
Barnat që pengojnë aktivitetin e telomerazës, ose vrasin qelizat që prodhojnë telomerazë, mund të ndalojnë dhe vrasin qelizat e kancerit në gjurmët e tyre.
Megjithatë, bllokimi i aktivitetit të telomerazës mund të ndikojë në qelizat ku aktiviteti i telomerazës është i rëndësishëm, si sperma, vezët, trombocitet dhe qelizat imune.
Ndërprerja e telomerazës në këto lloje qelizash mund të ndikojë në fertilitetin, shërimin e plagëve dhe aftësinë për të luftuar infeksionet.
Megjithatë, aktiviteti i telomerazës në qelizat somatike është shumë i ulët. Prandaj, këto qeliza nuk do të preken kryesisht nga terapia kundër telomerazës.
Shkencëtarët shpresojnë se kjo do të rezultojë në më pak efekte anësore për pacientin, krahasuar me terapitë aktuale të kancerit.
Biologjia e telomereve është tepër e rëndësishme në kancerin e njeriut dhe shkencëtarët po punojnë shumë për të kuptuar mënyrën më të mirë për të shfrytëzuar njohuritë e tyre për të për të avancuar trajtimin e kancerit.
